«۵ پسر دارم که ۳ نفرشان بيکار هستند ولي هيچ کدام حاضر به ادامه کار کشاورزي در مزرعه ام نيستند».

پيرمرد ۷۴ ساله روستايي که عمري را در مزرعه و باغ به کشاورزي مشغول بوده است و امروز ديگر توان کار در مزرعه را ندارد با بيان اين جمله مي گويد: الان يکي از پسرانم کارمند است و ديگري در تاکسي تلفني کار مي کند ولي ۳ پسر ديگر هم با وجود داشتن مدرک تحصيلي بالا بيکارند و حاضر نيستند دنبال کار کشاورزي بروند.

او مي افزايد: نه تنها فرزندان من بلکه خيلي از جوانان روستايي که سال ها شاهد کار و تلاش پدران خود در مزارع و باغ ها بوده اند ميل و رغبتي براي ادامه کار والدين خود ندارند. به گفته او جوانان امروزي چون درس خوانده اند و به قول خودشان «با کلاس» هستند در شأن خود نمي بينند که بيل بردارند و در مزرعه کار کنند، بيشتر آن ها دنبال ميز و صندلي و مشاغل دولتي هستند.

اين کشاورز مي افزايد: متأسفانه در بخش کشاورزي به علل متعددي که بايد کارشناسان آن را واشکافي و تحليل کنند انگيزه ها از بين رفته است.

با وجود ظرفيت ها و امکانات موجود در بخش کشاورزي کشور چرا نسل جوان ميل و رغبتي براي کار و تلاش در اين حوزه ندارند؟ چرا همچنان سن بهره برداران اين بخش بالا و توليدات متنوع کمتر از سرانه متوسط توليد در واحد سطح است؟

«محمدحسن جهاني» جوان ۲۴ ساله چناراني مي گويد: پدرم کشاورز است و صاحب املاک زيادي است و اصرار دارد که در کنار او در مزرعه کار کنم و وارد کار کشاورزي شوم ولي نسبت به اين کار احساس خوبي ندارم و ترجيح مي دهم بيکار بچرخم تا شايد کار مناسبي با توجه به علاقه اي که دارم پيدا کنم. او مي افزايد: مهم ترين علتي که سبب مي شود افرادي مثل من علاقه اي به کار در عرصه کشاورزي نشان ندهند، سنتي بودن کشاورزي و بازده پايين اين فعاليت است. الان مي بينم که پدرم شبانه روزي درگير کار است ولي با توجه به زحمتي که مي کشد و هزينه اي که در کاشت، داشت و برداشت محصول انجام مي دهد چيزي عايدش نمي شود.

وي مي افزايد: من در رشته حسابداري مدرک کارداني دارم ولي هر چه دنبال کار رفته ام کمتر به نتيجه رسيده ام و حتي خيلي از فارغ التحصيلان رشته هاي مرتبط با کشاورزي هم مثل من بيکار هستند.

«رحمان عبداللهي» نيز از جوانان روستايي يکي از نقاط زعفران خيز خراسان جنوبي است که با مهاجرت به کلان شهر مشهد در مشهد اين روزهاي سرد مجبور به کارگري در يکي از طرح هاي عمراني شده است. او درباره دليل اين که از روستا به شهر مهاجرت کرده است مي گويد: تا ديپلم درس خواندم و چون زمينه کار در روستا فراهم نبود به ناچار راهي مشهد شدم و الان ۲ سال است که کارگري مي کنم. وقتي مي پرسم چرا شغل پدري اش را ادامه نداده است؟ مي گويد: پدرم زعفران کار است ولي چون سختي هاي کار او را مي بينم، شاهدم که با چه مشقتي مزرعه را مهيا مي کند، آبياري مي کند و با هزينه زياد کارگري محصولش را جمع مي کند ولي وقتي آن را مي خواهد بفروشد قيمت بازار به گونه اي است که سودي براي او ندارد من علاقه اي در خود نمي بينم که به دنبال کار پدرم بروم ترجيح مي دهم دوري، سختي و همه مشکلات را تحمل کنم تا کاري داشته باشم که درآمد و حقوق بخور و نميري داشته باشم.

به گفته او با خشکسالي دهه اخير و نبود حمايت هاي لازم از بخش کشاورزي همان کشاورزان کهنه کار و فعال هم از ادامه کار و تلاش در اين عرصه خسته شده اند.هم اکنون ۲۵ هزار کشاورز پنبه کار در استان هاي گلستان، فارس، خراسان هاي رضوي، شمالي و جنوبي، اردبيل، سمنان و مرکزي فعال هستند که همه آن ها در رده سني بالاي ۵۰ سال هستند و نسل جوان به دليل سختي شغل کشاورزي به ويژه پنبه کاري، تمايل به فعاليت در اين بخش ندارند و جاي نگراني دارد که با از کار افتادگي پنبه کاران پير، کشاورزان جديد جايگزين اين قشر و نسل نشوند.

«محمدحسين صادقي» مديرعامل تعاوني پنبه کاران کاشمر در اين باره به «ايسنا» مي گويد: نبود امکانات عامل بي ميلي نسل جديد در کشت پنبه است، دستگاه هاي برداشت پنبه وجود ندارد و برداشت سنتي هم براي نسل جوان سخت است و امروزه کشاورزان پنبه کار نگران آينده اين محصول هستند و بيم آن مي رود که با توجه به سرنوشت سخت کشاورزي جوانان و فرزندان کشاورزان رغبتي به کشت و کار در مزرعه نداشته باشند.

وي با ابراز نگراني از تعطيلي برخي فعاليت هاي کشاورزي با از کار افتادگي سالخوردگان و کشاورزان فعلي در آينده نه چندان دور مي افزايد: بعيد به نظر مي رسد جوانان فعلي جايگزين پدرانشان در اين بخش شوند.

اما آيا راهي براي جذب نسل جوان به ويژه روستاييان به بخش کشاورزي وجود دارد؟ از آن جا که جوانان روستايي سرنوشت سازان فرهنگ و اقتصاد آينده هستند و نيروهاي مولد آينده در بخش هاي صنعت و کشاورزي به شمار مي روند چند سالي است که باشگاه کشاورزان جوان در برخي روستاهاي کشور راه اندازي شده و زمينه حضور نسل جوان و تحصيل کرده در بخش کشاورزي را فراهم کرده است.

يک کارشناس مديريت ترويج و آموزش کشاورزي وزارت جهاد کشاورزي در گفت وگو با خراسان مي گويد: جوانان روستايي نيروهاي بالقوه اي براي توسعه روستايي هستند بنابراين باشگاه کشاورزان جوان با اين استراتژي که توسعه کشاورزي در گذر از کاربرد فناوري سنتي به کاربرد فناوري مبتني بر علم و افزايش مهارت هاي فني و مديريتي کشاورزان متکي بر کشاورزان جوان است، شکل گرفت و باشگاه کشاورزان جوان جايگاهي است که گروهي با اهداف يکسان مانند آموزش، کسب آگاهي، ارتقاي مهارت هاي ذهني و عملي و ورزش در ابعاد فردي و اجتماعي گرد هم مي آيند. اعضاي اين تشکل هم جوانان روستايي ۱۶ تا ۳۳ سال و حتي مهاجرت کرده ها به مناطق شهري هستند که در توسعه کشاورزي و روستا نقش ايفا مي کنند.

مهندس «عبدالمجيد رفيعي برزکي» کارشناس و پژوهشگر در مسائل کشاورزي نيز به خراسان مي گويد: تأسيس و راه اندازي باشگاه کشاورزان جوان در برخي از روستاهاي کشور اقدام مثبتي بود که باعث ايجاد ساختاري مناسب به منظور دخالت دادن جوانان در توسعه کشاورزي شد ولي متأسفانه چالش ها و تنگناهايي سبب شد اين سازمان مردم نهاد چندان موفق نباشد و تأثيرگذاري چنداني در اشتغال جوانان روستايي به ويژه در بخش کشاورزي نداشته باشد.

اين کارشناس ضمن تأکيد بر اين که «بازده پايين بخش کشاورزي» مهم ترين دليل بي ميلي جوانان روستايي براي حضور در اين فعاليت است مي افزايد: بالا بودن ميانگين سني بهره برداران بخش کشاورزي، بي سوادي و کم سوادي بهره برداران، مهاجرت اجتناب ناپذير کشاورز زادگان به شهرها و نبود نگاه مثبت به حرفه کشاورزي در جوانان مهم ترين چالش هاي موجود بر سر راه فعاليت باشگاه کشاورزان جوان است.

به گفته وي بخش کشاورزي مانند ساير بخش هاي توليدي کشور علاوه بر خشکسالي متأثر از اجراي طرح هدفمندي يارانه ها با مشکلاتي مواجه شده و نبود حمايت هاي لازم سبب شده است شاهد کاهش توليد، نارضايتي بهره برداران و به نوعي فرار خاموش کشاورزان از چرخه توليد باشيم.

«رفيعي برزکي» تصريح مي کند: حمايت از کشاورزي و کشاورزان باعث افزايش امنيت و ايجاد رقابت با ديگر بخش ها يعني صنعت و خدمات مي شود و انگيزه و رغبت سرمايه گذاران براي سرمايه گذاري در توليد محصولات کشاورزي را افزايش مي دهد.

گويا همين نداشتن بازدهي کار در حوزه کشاورزي سبب شده است خيل کثيري از فارغ التحصيلان رشته هاي مختلف کشاورزي نيز بيکار باشند. درحالي که فرماندار شهرستان زابل انبار غله ايران در دهه هاي گذشته در جلسه کارگروه آب و کشاورزي اين شهرستان مي گويد: در اين شهرستان فارغ التحصيلان بخش کشاورزي بيشترين آمار بيکاران را تشکيل مي دهند.

«غلامحسين هاديزاده رئيسي» عضو شوراي مرکزي خانه کشاورز ايران در پاسخ به اين سوال که چرا جوانان و دانش آموختگان رشته کشاورزي از ورود به بخش کشاورزي پرهيز مي کنند؟ به خراسان مي گويد: اگر بخواهيم در يک فضاي کارشناسي و دور از شعارزدگي به اين سوال اساسي و بنيادي پاسخ روشن و واضح بدهيم بايد فضاي کشاورزي امروز ايران را در نظر داشته و سپس جاذبه ها و دافعه هاي بخش کشاورزي را از ديدگاه جوانان امروز ايران مورد بررسي قرار دهيم، من فقط به گوشه اي از معضل امروز کشاورزي که غيراقتصادي بودن آن است اشاره مي کنم که با آمار و ارقام رسمي کشور قابل درک و فهم است. وي مي افزايد: جوانان امروز ايران در يک فضاي اقتصادي سياسي تنفس مي کنند و قدرت تجزيه و تحليل موارد اقتصادي و معيشتي و اجتماعي را دارند.ما متاسفانه در بخش کشاورزي کشور برخلاف شعارهايي که داديم سرمايه گذاري بنيادي و پايه اي انجام نداديم.

به گفته وي حاصل آن اين است که امروز در توليد بسياري از محصولات کشاورزي مزيت نسبي نسبت به توليدات ارزان قيمت ساير کشورها نداريم، نمونه هايي از آن قابل ذکر است؛ در بخش توليد برنج اگر در خوش بينانه ترين شرايط ۴تن در هکتار برداشت کنيم ۴۰نفر کارگر در هکتار مورد نياز است و کيلويي ۲۵۰۰تومان فقط دستمزد کارگر به ازاي هرکيلو برنج آيا توجيه اقتصادي دارد؟ در توليد چغندرقند نياز ما ۱۰۷نفر روز نيروي کار است با دستمزد فعلي کارگر توليد متوسط ۳۵تن در هکتار آيا توجيه اقتصادي دارد؟ متاسفانه به دلايل گوناگون ايران نمي تواند محور توسعه خود را در بخش کشاورزي قرار دهد زيرا در ايران مشکلات عمده اي از جمله خرده مالکي، بهره وري پايين - کمبود منابع آب- نبود سرمايه گذاري در بخش کشاورزي- بالابودن سن بهره برداران و دلايل گوناگون ديگر باعث مي شود که بخش کشاورزي جاذبه اي براي جوانان نداشته باشد به اين موارد اضافه کنيد که ما اکثر توليداتمان در کشاورزي اگر همسان با قيمت ارز حرکت کند پيشاپيش محکوم به شکست است مثال آن حمايت يک جانبه از صنايع اتومبيل سازي در کشور است که با نظام تعرفه اي حمايت مي شود.

وي مي افزايد: اگر اين سياست تغيير کند کدام کارخانه توليد اتومبيل در ايران مي تواند با توليدکنندگان خارجي رقابت کيفي و کمي و اقتصادي داشته باشد؟ در کشاورزي نيز چنين است در ايران با 8.5ميليون هکتار اراضي زير کشت حدود 4.5 ميليون بهره بردار وجود دارد با استانداردهاي جهاني حدود ۳ميليون بهره بردار اضافي بايد از بخش خارج شوند تا در فضاي اقتصادي بتواند جاذبه اي براي ورود دانش آموختگان و سرمايه گذاري واقعي در بخش به وجود آيد اگرچه اين سخن تلخ است ولي واقعيت دارد که بخش توليدات کشاورزي ايران قدرت تحمل 4.5ميليون بهره بردار را ندارد و هر سال نيز دولت وظيفه اشتغال گروهي در بخش را در قالب طرح هاي گوناگون تکليف مي کند، اصولي ترين روش ورود ۱۰۰هزار جوان در ازاي خروج يک ميليون نيروي کار مسن از بخش است. عضو شوراي عالي خانه کشاورز ايران مي گويد: با افزايش قيمت انرژي و ارائه نشدن کامل بسته حمايتي دولت در بخش کشاورزي بيشتر طرح هاي گلخانه اي که دولت بسيار به آن اميدوار است آينده مبهم و نامشخصي دارد که مانع اشتغال گروه هاي جوان در کشاورزي است، در مورد آب، تراز منفي دشت هاي کشور طبق برنامه پنجم توسعه نبايد از ۵ميليارد متر مکعب افزايش مي يافت ولي هم اکنون اين تراز منفي حدود 8.5ميليارد متر مکعب است.

اما يکي از عوامل بي رغبتي جوانان به بخش کشاورزي، خردشدن اراضي در پي واگذاري قطعات به فرزندان خانواده هاست. درحالي که در برخي نقاط کشور روستاييان بخشي از آب و زمين کشاورزي را بعد از ازدواج فرزندانشان به آنها واگذار مي کنند همين عامل سبب تفکيک اراضي و کوچک شدن آنها مي شود و معمولا فعاليت هاي کشاورزي در اين قبيل مزارع چندان سودده و اقتصادي نيست.

از سوي ديگر شواهد نشان مي دهد همان اندک جذب و اشتغال جوانان در بخش هاي صنعت و خدمات صورت مي گيرد وعلت روشن آن هم به روز بودن و دريافت يک دستمزد و درآمد مشخص در پايان هرماه است. «غلامحسين هاديزاده رئيسي» عضو شوراي مرکزي خانه کشاورز ايران به خراسان مي گويد: جاذبه هاي بخش خدمات و سرمايه اي اين است که به محض افزايش قيمت ارز و يا سکه فرد مي تواند نقدينگي خود را فوري به کار گيرد و از نوسانات بازار پول به دست آورد ولي کدام مزرعه دار يا گاودار يا مرغدار مي تواند فوري مزرعه ، باغ، گاوداري يا مرغ داري خود را تبديل به پول نقد کند و وارد بازار پرسود دلالي و سفته بازي شود؟ اين قسمتي از موانع ورود جوانان به بخش کشاورزي است که کمتر به آن توجه مي شود.

جالب است بدانيد آمار بهره برداران بخش کشاورزي در کشور حدود 4.5 ميليون نفر و متوسط سن کشاورزان کشور بالاي ۶۰ سال عنوان شده است.

دکترپيمان فلسفي، معاون ترويج و آموزش سازمان تحقيقات، آموزش و ترويج کشاورزي کشور در اين باره مي گويد: متوسط سن کشاورزان کشور بالاي ۶۰ سال است که اين سن بايد اصلاح و ترميم شود.

وي درباره راهکار جذب جوانان روستايي به کشاورزي مي گويد: براي داشتن يک کشاورزي پايدار به نيروي جوان، متخصص و کارآمد در اين بخش نياز داريم و براي جذب دانشجويان به مراکز آموزش کشاورزي بايد در انتخاب نيروها دقت کرد و اولويت اول در جذب بايد به فرزندان روستاييان و کشاورزان اختصاص يابد.

آيا توان ايجاد بستر مناسب براي توسعه کشت محصولات کشاورزي در کشور فراهم است و مي توان به جذب نسل جوان به بخش کشاورزي و اشتغال مولد اميدوار بود؟

غلامحسين هاديزاده رئيسي، عضو شوراي مرکزي خانه کشاورز ايران در اين باره مي گويد: دوري مزارع از مراکز شهرستان ها و استان ها، سختي کار، نبود نظام فراگير و بدون واسطه براي محصولات کشاورزي و تضمين نداشتن پرداخت خسارت در صورت وقوع حوادث غيرمترقبه و درآمد اندک به نسبت بخش هاي خدمات و صنعت، انتظار درآمد ۶-۹ ماهه در کشاورزي، بوروکراسي اداري و بانکي براي تامين هزينه هاي توليد، سياست هاي انقباضي دولت در بخش تسهيلات مالي و اعتباري در بخش کشاورزي و غيره تنگناهاي پيش رو است و خلاصه اين که دورنماي استقبال نيروي جوان کشور از بخش کشاورزي تيره است.

وي مي افزايد: نکته کليدي و مهم اين است که اگر تمام ظرفيت مهندسي کشور را به کار بگيريم معادل آن چه از زمين هاي کشاورزي کشور به علت بي آبي از زير کشت خارج مي شود نمي توانيم زير کشت جديد ببريم و در اختيار جوانان قرار دهيم.

پس چگونه مي توانيم هر سال حدود ۵۰۰ هزار شغل جديد در بخش کشاورزي براي جوانان ايران اسلامي فراهم کنيم؟ به عنوان مثال در جنوب ايران با وجود رودخانه عظيم کارون و وجود اراضي مستعد نتوانستيم ۲۰ هزار هکتار به سطح زير کشت اضافه کنيم ولي هر سال معادل همين مقدار اراضي در مناطق بي آب و کم  آب از زير کشت خارج و فرصت اشتغال جوانان از دست رفته است.

اين عضو شوراي مرکزي خانه کشاورز ايران با اشاره به اين که هر مشکلي راهکار خاص خود را دارد، مي گويد: مهم ترين راهکار براي موضوع جذب جوانان در بخش کشاورزي «تدوين و اعلام قاطع برنامه مدون و درازمدت در بخش کشاورزي» است. از طرفي لازم است «سرمايه گذاري لازم در بخش کشاورزي» صورت گيرد و براي «تغيير اقتصاد توليد از معيشتي به اقتصادي در کشاورزي» تلاش شود.

وي تربيت نيروي ويژه کار در بخش کشاورزي به صورت آموزش عملي و تجربي توام با تئوري، ايجاد بستر مناسب براي به کارگيري جوانان در تشکل هاي غيردولتي براي توليدات اقتصادي مطابق استانداردهاي جهاني را ضروري مي داند و بر«اجرا نکردن سياست هاي مقطعي و غيراصولي و مغاير با توسعه پايدار در کشور» و جدي گرفتن توان و خلاقيت جوان در توسعه همه جانبه کشور به دور از شعارهاي رايج بلکه عملي تاکيد مي کند.

کشاورزي محور توسعه و استقلال است ولي نسل جوان و حتي تحصيل کرده هاي رشته هاي مرتبط با بخش کشاورزي بطور عمده تمايلي براي حضور در اين بخش ندارند. روستا زادگان و فرزندان کشاورزان هم از حضور در مزارع ابا دارند و... اما دليل اين بي ميلي چيست؟ صاحب نظران بازده کم اقتصادي در بخش کشاورزي و مقرون به صرفه نبودن سرمايه گذاري ها را دليل اصلي اين موضوع مي دانند و بخش هاي صنعت و خدمات را داراي بيشترين متقاضي براي اشتغال ذکر مي کنند. اگر چه سال هاست باشگاه کشاورزان جوان هم در برخي روستاها شکل گرفته ولي شواهد امر حکايت از آن دارد که اشتغال در خور براي جوانان روستايي فراهم نشده است. نبود برنامه مدون و دراز مدت در بخش کشاورزي، نبود حمايت هاي لازم، سنتي بودن کشاورزي در تمام مراحل و همچنين خشکسالي، کم آبي و... دلايل اصلي در جذب نشدن جوانان به بخش کشاورزي است.