گذري بر اقتصاد گردشگري ايران و جهان نشان مي دهد که با وجود جاذبه هاي فراوان متاسفانه در صنعت گردشگري حرفي براي گفتن و رتبه اي قابل توجه نداريم.آن چه مسلم است امروزه صنعت گردشگري يا توريسم، به يک صنعت پررونق براي کشورهايي که داراي جاذبه هاي سياحتي اند تبديل شده است و به گواه آمار سازمان جهاني گردشگري سالانه بيش از ۶۰۰ ميليون نفر از نقاط ديدني کشورهاي مختلف بازديد مي کنند و سهم ايران با اين همه شهرت و آوازه تنها ۲ ميليون نفر است.

نگاهي به آمارهاي جهاني درباره وضعيت گردشگري ايران و جهان نشان مي دهد که در اين صنعت در کجا ايستاده ايم و تا نقطه مطلوب چقدر فاصله داريم.

شوراي جهاني سفر و گردشگري در آخرين گزارش هاي خود که به بررسي اثرات اقتصادي توريسم در ۱۸۱ کشور جهان از جمله ايران تا سال ۲۰۲۰ پرداخته است وضعيت نامطلوبي را براي آينده گردشگري ايران پيش بيني کرده است.

در گزارشي که توسط کارشناسان اين شورا و به کمک دانشکده اقتصاد دانشگاه آکسفورد تهيه شده، آمده است: سال گذشته ميلادي در جهان يک هزار و ۲۴۱ ميليارد دلار سرمايه گذاري در بخش توريسم انجام شد که اين رقم معادل 9.02 درصد از کل سرمايه گذاري جهان است. اين رقم تا سال ۲۰۲۰ به ۲ هزار و ۷۵۲ ميليارد دلار خواهد رسيد که 9.04 درصد از کل سرمايه گذاري در جهان را تشکيل مي دهد.

توليد ناخالص داخلي در گردشگري در سال گذشته ميلادي 9.2 درصد از کل توليد ناخالص داخلي بوده که نسبت به ۱۰ سال گذشته رشد نيم درصدي داشته و اين رقم معادل ۵ هزار و ۷۵۱ ميليارد دلار بوده است.

طبق پيش بيني هاي سازمان جهاني شوراي سفر در سال ۲۰۲۰ ميلادي توليد ناخالص داخلي جهان از گردشگري به مبلغي معادل ۱۱ هزار و ۱۵۱ ميليارد دلار مي رسد که نسبت به سال ۲۰۱۰ رشد 4.4 درصدي خواهد داشت و نسبت اقتصاد گردشگري به 9.6 درصد کل توليد ناخالص جهان افزايش مي يابد.

براساس آخرين آمار اين سازمان در حال حاضر از هر 12.3 شغل در سراسر دنيا يک شغل مربوط به صنعت گردشگري است. در سال ۲۰۱۰، صنعت گردشگري 8.1 درصد از کل مشاغل جهان را به خود اختصاص داده است.بنا بر آخرين گزارش هاي شوراي جهاني سفر و گردشگري که آمار و وضعيت گردشگري کشورها را از سال ۲۰۱۰ تا ۲۰۲۰ ميلادي پيش بيني کرده است، ايران در سال ۲۰۱۰ ميلادي رشد 3.9 درصدي در صنعت گردشگري داشته ولي گردشگري ايران تا سال ۲۰۲۰ با رکود مواجه شده و اين عدد به 3.8 درصد کاهش مي يابد.

در سال ۲۰۱۰ ميلادي درآمد حاصل از گردشگر ورودي به ايران حدود 2.4 ميليارد دلار بوده که 2.5 درصد از کل صادرات ايران را تشکيل مي دهد و طبق پيش بيني سازمان جهاني شوراي سفر در سال ۲۰۲۰ اين رقم به 5.1 ميليارد دلار مي رسد که معادل 2.4 درصد کل صادرات ايران خواهد بود.

توليد ناخالص داخلي ايران از گردشگري در سال ۲۰۰۹ ميلادي 8.2 درصد و در سال ۲۰۱۰ ، 8.4 درصد بوده که در سال هاي ۲۰۱۹ و ۲۰۲۰ به ترتيب 8.1 و ۸ درصد پيش بيني شده است. رشد واقعي ناخالص داخلي ايران از گردشگري در سال ۲۰۰۹ و ۲۰۱۰ به ترتيب 7.3 درصد منفي و 3.9 درصد بوده است که براي سال هاي ۲۰۱۹ و ۲۰۲۰ به ترتيب 4.3 و 3.8 درصد پيش بيني مي شود.اين گزارش مي افزايد: در سال گذشته ميلادي 3.2 درصد از کل سرمايه گذاري هاي کشور که معادل 3.4 ميليارد دلار است در بخش گردشگري انجام شده و در سال ۲۰۲۰ اين آمار به رقم 2.8 درصد از کل سرمايه گذاري ها و معادل 7.6 ميليارد دلار مي رسد.

يکي از ويژگي هاي بارز صنعت گردشگري، تاثير مستقيم و غيرمستقيم اين صنعت در اشتغال زايي است. در ايران ۵۹۸ هزار نفر به واسطه صنعت گردشگري در سال ۲۰۱۰ مشغول به کار شده اند و اين صنعت نوپا در ايران توانسته است 8.3 درصد از کل مشاغل کشور را به خود اختصاص دهد.

در رده بندي بين ۱۸۱ کشور بررسي شده در گزارش سازمان جهاني شوراي سفر و در توليد ناخالص داخلي حاصل از گردشگري، کشور ايران در رتبه ۳۰ قرار دارد و نسبت به اقتصاد ملي در رتبه ۹۵ و از نظر رشد اقتصادي در رتبه ۱۳۵ دنيا قرار گرفته است.ايران همچنين در بين ۱۲ کشور منطقه خاورميانه هم از نظر اندازه خالص در رتبه ۳، نسبت به اقتصاد ملي در رتبه ۸ و از نظر رشد اقتصادي در رتبه ۹ قرار گرفته است.براساس گزارش «مهر» اگرچه گردشگري ايران توانسته در اقتصاد ملي سهم قابل توجهي را به دست بياورد و در رتبه بندي، ۴ پله صعود کند اما رقباي اين کشور آن چنان عمل کرده اند که توانسته اند گوي سبقت را در رشد ناخالص داخلي حاصل از گردشگري بربايند و موجب سقوط ۳۷ پله اي ايران در جهان شوند.

اما کشور ما چه سهمي از درآمدهاي جهانگردي بين المللي دارد؟ آيا مي توان به آينده اين صنعت اميدوار بود؟

«فريد جواهرزاده» مدرس دانشگاه و از صاحب نظران حوزه گردشگري کشور مي گويد: درآمدهاي بين المللي جهانگردي در سال ۲۰۰۹ ميلادي بالغ بر ۸۵۲ ميليارد دلار بوده است که نسبت به سال ۲۰۰۸ چهار درصد و نسبت به سال ۲۰۰۷ ميلادي، ۷درصد کاهش داشته است.وي با اعلام اين که افت جهاني درآمدهاي صنعت جهاني گردشگري در سال هاي اخير چشمگير بوده است مي افزايد: اين شرايط ناشي از بحران هاي اقتصادي و تحولات جهاني مي باشد.

به گفته وي از نظر جذب جهانگرد در سال ۲۰۰۹ فرانسه در جايگاه اول، آمريکا دوم و اسپانيا سوم بوده است و بعد از چين، ايتاليا و انگليس، کشور ترکيه رتبه هفتم جذب گردشگر را در دنيا به خود اختصاص داده است ولي در مورد ايران آماري از سوي سازمان جهاني جهانگردي براي سال ۲۰۰۹ ارائه نشده است.

به گفته وي در حالي که آمار جهانگردان ورودي به ايران در سال ۲۰۰۷ ميلادي ۲ ميليون و ۲۱۹ هزار نفر ثبت شده است اين آمار براي سال ۲۰۰۸ ميلادي ۲ ميليون و ۳۴ هزار نفر گزارش شده که کاهش زيادي داشته است.

او در عين حال که کاهش آمار را متاثر از شرايط جهاني مي داند، مي افزايد: درآمدهاي کشور ما از گردشگري بين المللي در سال ۲۰۰۸ رقم يک ميليارد و ۹۰۸ ميليون دلار بوده که در مقايسه با ساير کشورها رقم بسيار پاييني است و از اين لحاظ کشور ما در رتبه هاي پايين (۶۹ يا ۷۰) قرار دارد.

سفر بيش از ۴ ميليون ايراني در نوروز ۹۰ به آن سوي مرزها نشان داد که ما به جاي آن که يک کشور جهانگردپذير باشيم، جهانگردفرست هستيم و حدود ۲ برابر آمار جهانگرد ورودي، طي يک بازه زماني ۲۰ روزه جهانگرد به کشورهاي دنيا فرستاده ايم.

«جواهرزاده» مدرس گردشگري دانشگاه اين ادعا که ايران در شمار کشورهاي جذب کننده توريسم دنيا است را رد مي کند و مي گويد: با توجه به بررسي به عمل آمده، مقايسه آمار خروجي و ورودي جهانگردان نشان مي دهد که ايران به يک کشور جهانگرد فرست تبديل شده است و اين مسئله مويد غفلت متوليان اين حوزه است.به گفته وي اين شرايط ناشي از بي برنامگي مسئولان است، چرا ايران با اين همه پيشينه تاريخي و فرهنگي از ترکيه عقب بماند؟ کشور ما بيش از ترکيه جاذبه هاي توريستي دارد و در حالي که تنوع فرهنگي و اقليمي ايران زبانزد عام و خاص است با اين حال از ترکيه عقب افتاده ايم.

در حال حاضر ايران براي کشورهاي همسايه ازجمله ترکيه، سوريه، عراق، ارمنستان، آذربايجان و امارات بيشتر از اين که يک مقصد گردشگري باشد يک بازار محسوب مي شود. کارشناسان، تبليغات و قدرت بازاريابي کشورهاي همسايه را مهم ترين عامل براي جذب گردشگران ايراني برشمرده اند.

«احمدروستا» کارشناس ارشد تبليغات و بازاريابي بين المللي با اشاره به اين که کشورهاي همسايه با شناخت مخاطبان و سرمايه گذاري در مقاصد توريستي به بازاريابي و جذب گردشگر بيشتر مي پردازند، گفت: در حال حاضر بسياري از افراد گردشگران ديني و مذهبي هستند که به سوريه و عراق مراجعه مي کنند. هم چنين گروه هاي مختلف به کشورهايي چون ترکيه و ارمنستان گرايش به سفر پيدا مي کنند و برخي نيز آسياي ميانه را به لحاظ ارزاني انتخاب مي کنند.

واقعيت امر اين است که گردشگر شرايط سفر را از ابعاد مختلف بررسي و بعد اقدام به سفر مي کند. در ترکيه به دليل ارزان بودن سفر و مجموعه عواملي که براي گردشگر مهياست گردشگر داخلي ترجيح مي دهد آن جا را انتخاب کند تا سفر داخلي که نه تنها ارزان نيست بلکه خدمات مناسب و ايده آل هم عرضه نمي شود.

وي رقابت در زمينه گردشگري در ميان کشورهاي همسايه را بسيار ضروري عنوان کرد و گفت: در حال حاضر مسئله اي که به شدت در ميان کشورهاي همسايه به چشم مي خورد از قافله رقابت عقب نماندن است.

اما آيا ادعاي اول بودن ايران در شمار کشورهاي دارنده جاذبه هاي گردشگري صحت دارد؟ يک صاحب نظر حوزه گردشگري به ما مي گويد: بارها در سخنراني مقامات و مسئولان کشور شنيده ايم که «ايران جزو ۱۰ کشور اول دنيا از نظر جاذبه هاي گردشگري است » در حالي که چنين چيزي وجود ندارد واين يک ادعاي غلط است که معلوم نيست منشاء آن چيست؟

در حالي که چنين چيزي نيست متاسفانه اين ادعا فراگير شده در حالي که حقيقت چيز ديگري است. درست است که ما به لحاظ تنوع فرهنگي و تاريخي و يک سري جاذبه هاي سياحتي مشهور هستيم ولي آن چه در دنيا سبب شده کشورهاي مختلف در جذب گردشگر موفق باشند جاذبه هاي گردشگري آن هاست، واقعيت وجودي اين موضوعي است به نام آثار ثبت جهاني شده و آثار به ثبت جهاني رسيده هر کشور مويد جاذبه هاي گردشگري بين المللي آن جاست.«جواهرزاده» مي گويد: کشور ما تنها ۱۰ اثر ثبتي در دنيا دارد و اين عدد خيلي بزرگ و قابل توجهي نيست. اين يک شاخص است براي رتبه بندي کشورها از نظر جايگاه در گردشگري بين المللي، که بايد روي آن کار کنيم.

يک دکتراي گردشگري با اشاره به اهميت گردشگري در ايجاد آثار مثبت اقتصادي در جهان مي گويد: با توجه به افزايش نرخ رشد گردشگري در جهان، توجه کشورها به اين صنعت به عنوان منبعي درآمدزا و اشتغال آفرين معطوف شده است.

«عبدالحسين جمشيدنيا» ، توسعه ماشين هاي جست وجو ، سرعت، شبکه ها، جا به جايي اطلاعات و ... را از عواملي برشمرد که تاثير انکارناپذيري بر ظرفيت هاي گردشگري کشورها و برنامه ريزي افراد براي سفر دارد.وي مي افزايد: با تغيير مسير کسب و کار به سمت بازاريابي، اساسا کارآمدي و روش کار سازمان هاي گردشگري اينترنتي نيز تغيير يافته است.

اين کارشناس گردشگري با بيان اين که پيش بيني مي شود رشدي معادل 4.1درصد را طي سال هاي آينده در حوزه گردشگري در جهان شاهد باشيم، مي گويد اين امر حاکي از اهميت فعاليت هاي گردشگري در بهبود تراز اقتصادي کشورهاست.اهميت گردشگري در اقتصاد يک کشور را مي توان از طريق هزينه هاي گردشگر در قالب افزايش قيمت ها و مخارج مصرفي خانوارها، هزينه فرصت از دست رفته، هزينه فرصت تخصيص منابع به فعاليت هاي گردشگري و برخي هزينه هاي اجتماعي و فرهنگي مورد توجه قرار داد.

به گفته «جمشيدنيا» فناوري اطلاعات و ارتباطات به طور فزاينده اي موجب مي شود مسافران به اطلاعات دقيق و باثباتي دسترسي پيدا کنند و در يک مقطع زماني، رزرو انجام دهند و با روش هاي قراردادي، هزينه و نيازمندي هايشان را در اختيار داشته باشند.

فعالان صنعت گردشگري عدم توفيق ايران در توسعه گردشگري و ناتواني در رقابت با ديگر کشورها که به تراز منفي گردشگر ورودي و خروجي انجاميده است را به نبود برنامه در اين حوزه مرتبط مي دانند.

«جواهرزاده» مدرس دانشگاه با تاييد اين موضوع که «در صنعت گردشگري برنامه ريزي نداريم» مي گويد: از نکات موثر در توسعه گردشگري داشتن برنامه مشخص است در کشور ما هم برنامه جامعي در اوايل دهه ۸۰ مطرح شد و با همکاري سازمان جهاني گردشگري و توسط سازمان ايرانگردي و جهانگردي کار دنبال شد و تيم هاي خارجي هم به کشور آمدند و رئوس يک برنامه در حوزه گردشگري نوشته شد اما اين موضوع مغفول ماند و پي گيري نشد و با ادغام سازمان ايرانگردي و جهانگردي با ميراث فرهنگي عملا طرح جامع گردشگري ايران به بايگاني سپرده شد.

به گفته وي خلاء يک برنامه مدون و جامع در چارچوب استانداردهاي بين المللي در اين بخش کاملا مشهود است و اين يک واقعيت است که برنامه اي براي توسعه گردشگري بين المللي نداريم.

ايران سرزميني با گستره جغرافيايي وسيع، تنوع آب و هوايي و شرايط زيست بوم متفاوت ، تنوع قومي و فرهنگ غني، کشوري با ۳۱ استان در اشکال شهري و روستايي و جاذبه هاي تاريخي و فرهنگي بسيار همچون قاره اي پهناور است که در قالب يک کشور جاي داده شده است. هنوز بسياري از ايرانيان هم با جاذبه هاي گردشگري اين مرز و بوم ناآشنايند چه رسد به گردشگران خارجي، از اين روست که در صنعت گردشگري از کشورهاي هم تراز عقب مانده ايم و... با اين حال «خسرو ايران  پور» دبير جامعه هتلداري ايران تاکيد مي کند که «گردشگري صنعتي است که در تمام دنيا حمايت مي شود چرا که ارزآوري کشور را در ديگر بخش هاي دولتي و غير دولتي توزيع مي کند».البته ناگفته نماند پي گيري و ارسال نمابر به مدير کل روابط عمومي سازمان ميراث فرهنگي و گردشگري کشور نيز براي کسب آمار و اطلاعات و تدابير انجام شده به نتيجه نرسيد.به هر حال کشورهايي که توانسته اند در صنعت گردشگري کارنامه موفقي از خود به جاي بگذارند علاوه بر معرفي کشور خود به گردشگران درآمد سرشاري را از اين صنعت نصيب خود کرده و مي کنند. کشور ما هم که اکنون در جايگاه نامناسبي از گردشگري بين المللي قرار دارد با وجود جاذبه هاي گردشگري اعم از گردشگري تفريحي، مذهبي، درماني، بازاري و... مي تواند با جذب گردشگران فراوان علاوه بر اشتغال زايي به افزايش درآمد و رونق اقتصادي کشور کمک کند.

داشتن جاذبه ها شرط لازم براي جذب جهانگرد است اما شرط کافي نيست! اگر گردشگري صنعت نوين قرن بيست و يکم است بايد گام هاي بلندتر در اين عرصه برداشت و رقابت را جدي تر از قبل دنبال کرد.

امروزه صنعت گردشگري از پررونق ترين مباحث اقتصادي براي کشورها محسوب مي شود و کشورهايي که حتي اندک جاذبه گردشگري دارند به دنبال توسعه جايگاه خود در عرصه گردشگري اند. نگاهي به آمار و اقتصاد گردشگري جهان مويد آن است که سالانه بيش از ۶۰۰ ميليون نفر گردشگر خارجي از نقاط مختلف دنيا ديدن مي کنند و سهم ايران با آوازه و شهرتش تنها ۲ ميليون گردشگر خارجي است. ايران در ميان ۱۸۱ کشور دنيا از نظر رشد اقتصادي رتبه ۱۳۵ و در درآمدهاي گردشگري رتبه هفتادم دنيا را دارد. به دليل نبود برنامه و ساماندهي مناسب اکنون به کشوري گردشگرفرست تبديل شده ايم و سفر ۴ ميليون ايراني در تعطيلات نوروزي ۹۰ به کشورهاي همسايه مويد اين مطلب است.در حالي که کشورهاي دنيا در اقتصاد گردشگري در حال رشد هستند ولي شواهد امر حکايت از سير نزولي اقتصاد گردشگري ايران دارد.